Znaczenie lokalnych czynników rozwoju bardzo silnie podkreśla Komisja Europejska. Uruchamiała programy pilotażowe, które miały pokazać potencjał lokalnej aktywności dla rozwoju. W tym sensie następowała zmiana podejścia do sposobu, w jakim tworzono programy publiczne. Jak dokumentuje to OECD następowało przejście od trybu „odgórnego” planowania rozwoju na tryb „oddolny”. Wcześniej obszar lokalny były przedmiotem polityki rozwojowej. Projektowano dla nich rozwiązania transportowe, rozwiązania przemysłowe, wsparcie dla terenów przechodzących przekształcenia, schodzących sektorów itp. Nie prowadziło to jednak do oczekiwanych efektów na terenach zapóźnionych.

Za skuteczniejsze uznano wspieranie oddolnych przedsięwzięć i programów rozwojowych. W ramach tego podejścia za istotne uznano wsparcie dla lokalnej przedsiębiorczości, rozwijania kapitału ludzkiego, upowszechniania innowacji i budowanie lokalnych instytucji i sieci firm[1]. Chodzi w tym głównie o wspieranie tak zwanych endogennych czynników rozwoju. Ma to związek z nową ocenę tego, czym jest rozwój ekonomiczny i nowymi teoriami znaczenia środowiska lokalnego dla osiągnięcia i zachowania konkurencyjności firm. Uznano, że zwłaszcza w warunkach szybko zmieniających się rynków i technologii dla rozwoju liczy się jakość lokalnego środowiska. . Od niego zależy kontekst w ramach, którego działają przedsiębiorstwa, a więc jakość infrastruktury transportowej, instytucji usług dla biznesu, zasoby pracy, baza technologiczna.

W ramach wspierania endogennych czynników rozwoju, kluczowym przedsięwzięciem oddolnej polityki jest promocja przedsiębiorczości. Działania w tym obrębie oparte są niejednokrotnie na specyfice danej społeczności, jej tradycji w danych sektorach gospodarki, np. turystyce, rzemiośle, odwoływaniu się do dziedzictwa itp. Projekty wspierania przedsiębiorczości w tym duchu inicjowano zwłaszcza w rejonach zapóźnionych. Obejmowało to na rzecz wsparcie przedsiębiorców w zakresie usług finansowych, informacji. Powoływano inkubatory i parki nauki, promowano powiązania między firmami, wszechstronną obsługę firm (one-stop shop), uproszenia administracyjne, szkolenia. Dodatkowo duży nacisk kładziono na wykorzystania rozwiązań w zakresie ekonomii społecznej.

Drugim czynnikiem wspierania endogennych zasobów rozwojowych jest budowanie systemów wspierania lokalnej innowacyjności i kapitału ludzkiego. Wynika to z konstatacji o podstawowym znaczeniu kwalifikacji i umiejętności zawodowych dla rozwoju, dla rozwijania firm, i tworzenia miejsc pracy.

W latach 80-tych stawało się widoczne, że zawodzi restrukturyzacja regionów prowadzona odgórnie z pozycji rządu centralnego, co było tradycyjnym modelu przez dziesięciolecia. Zmiany następowały nawet w takich krajach, jak Francja, które słynęły z centralistycznego modelu realizowania polityk publicznych. Zbiorowości regionalne, lokalne stawały się podmiotami realizacji programów restrukturyzacji. Już w latach 70. rząd zawierał kontrakty ze wspólnotami miejskimi dotyczące wspierania przedsiębiorczości, poprawy warunków życia, rozwoju instytucji kulturalnych i edukacyjnych[1]. Restrukturyzację gospodarki rejony wokół Sheffield, czwartego co do wielkości miasta Anglii przeprowadzono w oparciu o plany samorządu miejskiego. Ale znaczna część pieniędzy pochodziła z budżetu centralnego oraz funduszy unijnych. Samorząd był także ośrodkiem przeprowadzania niezwykle skomplikowanej restrukturyzacji ekonomicznej włoskiego miasta Terni. Było ono w znacznym stopniu monokulturą przemysłową dość sztucznie zindustrializowaną z powodów m.in. militarnych (dominacja hutnictwa, przemysłu chemicznego). W latach 80. nastąpiło załamanie podstaw ekonomicznych miasta w związku kryzysem przemysłu hutniczego. Dzięki mobilizacji lokalnej społeczności oraz wsparciu z unijnych funduszy, udało się dokonać zróżnicowania profilu ekonomicznego miasta. Powstały miejsca pracy w sferze innowacji, rozwinięto oddolną przedsiębiorczość[2].

W wielu krajach UE łatwo było dostrzec fiasko centralistycznej polityki. Sztandarowym przykładem była włoskie południe tradycyjnie zacofane i odbiegające poziomem rozwoju od Północy. Południe od dziesięcioleci było odbiorcą znacznej pomocy z budżetu państwa, ale mimo to nie udawało się zasypać przepaści rozwojowej [3] A. Gąsior-Niemiec pisze: „można zaryzykować stwierdzenie, że rzeczywistą, ogólną przyczyną nieudanej modernizacji włoskiego Południa była chęć narzucenia z zewnątrz modelu rozwojowego, który w żadnej mierze nie znajdował oparcia w istniejących warunkach ekonomicznych, społecznych czy kulturowych. Innymi słowy, fiasko tego projektu było funkcją braku symetrii między istniejącym a zakładanym i pożądanym porządkiem instytucjonalnym na Południu oraz braku lokalnych agentów zmiany” [4]. Uznano, że chcąc rozwijać się Południe musi najpierw pokonać własne bariery, jak klienteli wokół lokalnej władzy, mafijne powiązania, konfliktowe relacje między głównymi grupami społecznymi, degradacja instytucjonalna, erozja sfery publicznej, przestępczość, brak zaufania do instytucji publicznych, oligarchizacja. Między innymi pod wpływem doświadczeń z innych krajów Unii Europejskiej na Południu wdrażano projekty promocji partnerstw społecznych, lokalnych paktów, usprawniania instytucji itp. Dopiero analizy lat 80., a zwłaszcza późniejsze jasno wskazywały, że trudno będzie osiągnąć postęp bez znacznego skorygowania otoczenia instytucjonalnego, czyli oprawy sposobu w jaki funkcjonuje system reprezentacji społecznej, poprawy systemu prawa i regulacji, zredukowania korupcji, a przede wszystkim pobudzenia oddolnej aktywności społecznej, która wyrażałaby się również w budowaniu oddolnych czynników rozwoju (oddolna przedsiębiorczość, instytucje wsparcia biznesu, przedsiębiorczość społeczna itp.).

Ciekawe jest to, że nawet w krajach komunistycznych, gdzie zarządzano gospodarką z zasady odgórnie nie osiągnięto spójności rozwojowej. Pogłębione zostały nawet zróżnicowania regionalne na skutek tego, że większość inwestycji kierowano do regionów i tak już uprzemysłowionych[5]

Obecnie zmieniają się zasady walki między regionami i środowiskami lokalnymi o przyciągniecie inwestycji. Kiedyś firmy wybierały lokalizację kierując się kwestią dostępu do surowców, do rynków, czy wyliczając sobie korzyści z porównań z innymi lokalizacjami. Obecnie kluczowe znaczenie zyskują czynniki związane z jakością zasobów ludzkich, dostępem do bazy badawczej, jakością środowiska naturalnego i warunkami życia, sieciami transportowymi itp.[6]
 
________________________________________
[1] B. Jałowiecki, Polityka restrukturyzacji regionów – doświadczenia europejskie, Wydawnictwo Europejskiego Instytutu Rozwoju Regionalnego, Warszawa 1993, s. 59.
[2] B. Jałowiecki, Polityka restrukturyzacji regionów – doświadczenia europejskie, Wydawnictwo Europejskiego Instytutu Rozwoju Regionalnego, Warszawa 1993, s. 121-126.
[3] Zob. Małgorzata Gogół: Wpływ funduszy strukturalnych UE na polaryzację regionalną Włoch, „Dysproporcje pomiędzy Północą a Mezzogiorno są wyraźne. Na Południu niższa jest nie tylko stopa życiowa, poziom oświaty i przygotowanie zawodowe, ale także poziom inwestycji, który w niewielkim stopniu przewyższa 10% wszystkich alokacji. Południe ma swój udział w wypracowaniu zaledwie 25% dochodu narodowego, 8% włoskiego eksportu, 14% dochodów z turystyki, 22% produkcji przemysłowej, a przeciętny dochód na mieszkańca utrzymuje się tutaj poniżej 60% dochodu osiąganego w północnych i środkowych regionach kraju. Na ten region przypada blisko 60% całego bezrobocia; średnia stopa bezrobocia w 1997 r. wynosiła tam 14%”. http://www.psz.pl/index2.php?option=content&task=view&id=4370&pop=1&page=0
[4] A. Gąsior-Niemiec, Mezzogiorno: próba reinterpretacji, Studia Regionalne i Lokalne 1 (11)/2003, s. 128.
[5] B. Jałowiecki, Polityka restrukturyzacji regionów – doświadczenia europejskie, Wydawnictwo Europejskiego Instytutu Rozwoju Regionalnego, Warszawa 1993, s. 25.
[6] Best Practices in Local Development, OECD LEED, s. 24.