Newsletter
Wpisz swój email, aby otrzymywać powiadomienia o nowych informacjach na naszej stronie internetowej.
Program LEADER w Europie

LEADER to skrót pełnej nazwy programu w języku francuskim: Liasons Entre Actions de Développement de l’Economie Rurale (Powiązania między działaniami na rzecz rozwoju gospodarczego obszarów wiejskich).

Program LEADER, realizowany jest na terenie Unii Europejskiej od 1991 roku i składa się z trzech etapów. Stanowi program bezzwrotnej pomocy Unii Europejskiej dla wsparcia rozwoju obszarów wiejskich za pomocą tworzenia partnerstw. Miały one wspomóc proces dostosowywania rolnictwa do zmian mających miejsce w otoczeniu rolnictwa i w nim samym.

Druga połowa XX wieku to okres dużych zmian obrazu wsi i rolnictwa. Postęp w dziedzinie technologii i mechanizacja przyczyniły się do znacznego wzrostu produkcji i wydajności pracy w rolnictwie. Proces ten można obserwować w rolnictwie wielu państw, jednak w Europie dodatkowym czynnikiem przyspieszającym zmiany była i wciąż pozostaje Wspólna Polityka Rolna. Wdrożenie WPR spełniło swój cel, jakim było zapewnienie samowystarczalności żywnościowej krajom Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Z czasem polityka ta stała się jednak czynnikiem niekorzystnym dla samej wsi. Stałe zwiększanie intensywności produkcji doprowadziło już w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku do znacznych, kosztownych w utrzymaniu nadwyżek żywności.

Dlatego od dłuższego już czasu obserwujemy stopniowe zmiany Wspólnej Polityki Rolnej. Dzisiaj promowany jest zrównoważony rozwój obszarów wiejskich uwzględniających kilka funkcji wsi takich, jak: produkcja żywności, zachowanie naturalnego środowiska, w tym krajobrazu, zapewnienie atrakcyjnych warunków do wypoczynku i zamieszkania. Wieś ma się stać dobrym miejscem do życia, o wysokich walorach środowiska naturalnego i zachowanym dziedzictwie kulturowym.

Do realizacji takiej wizji wsi, poza wsparciem zewnętrznym, trzeba było wykorzystać jej własne zasoby, które są bogate, choć rozproszone i często niedostrzegane jako szansa rozwoju. Najcenniejszy z nich to ludzie, którzy byliby gotowi wziąć odpowiedzialność za realizację tego zadania, poświęcić mu swoją energię i zaangażowanie. Komisja Europejska uznała, że najlepiej służyć temu będzie program, który przekaże znaczną część decyzji, a także środków finansowych, na poziom lokalny. Uznano, że oddolne podejście zapewni w największym stopniu wykorzystanie zasobów i rozwój. Dlatego Komisja Europejska powołała na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku Inicjatywę Wspólnotową LEADER 1.

Jako program eksperymentalny stanowiła ona całkowicie nowe podejście do rozwiązywania problemów wsi. W miejsce odgórnych zaleceń i rozwiązań przekazywała sporządzanie planów i podejmowanie decyzji w sprawie własnej przyszłości lokalnym społecznościom wiejskim. Uznawała, że najlepiej znają one specyfikę swojego terenu, potrzeby mieszkańców i zasoby, którymi dysponują. Zakładała ponadto, że realizowana będzie na określonym obszarze dzięki współpracy partnerów z różnych sektorów.

Pierwszy etap, LEADER I, realizowany w latach 1991-1994, był etapem sprawdzania nowego modelu rozwoju obszarów wiejskich opartego na oddolnym i terytorialnym podejściu oraz partnerstwie. Drugi etap, LEADER II, realizowany w latach 1994-1999, upowszechniał doświadczenia LEADER-a I na większym obszarze Unii Europejskiej, kładąc szczególny nacisk na innowacyjność projektów i nawiązywanie współpracy międzyterytorialnej, w tym międzynarodowej.

LEADER I i II zostały skierowane tylko do regionów Celu 1 i 5b oraz, w przypadku programu LEADER II, dodatkowo celu 6. Trzeci etap, LEADER+, realizowany w latach 2000-2006, skierowany został do wszystkich obszarów wiejskich UE.

Za szczególnie ważny element LEADERA+ uznano współpracę Lokalnych Grup Działania (LGD) w danym kraju członkowskim, a także między obszarami w różnych krajach UE.

Celem programu LEADER+ jest zachęcenie lokalnych aktorów terenów wiejskich (liderów, radnych, instytucje publiczne, władze samorządowe, organizacje pozarządowe, przedsiębiorców) do planowania rozwoju swojego obszaru w perspektywie długookresowej. Program ma wspierać wdrażanie wysokiej jakości zintegrowanych strategii trwałego rozwoju, które - posługując się eksperymentalnymi metodami - będą prowadzić do:

  • zachowania i waloryzacji dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego,
  • wzmocnienia obszaru pod względem ekonomicznym, głównie w celu tworzenia nowych miejsc pracy,
  • polepszenia zdolności organizacyjnych społeczności lokalnych.

Środki programu LEADER+ w krajach „15” rozdzielono na trzy Działania w następujących proporcjach:

1. Działanie I – wsparcie dla realizacji zintegrowanych strategii rozwoju; przeznaczono na ten cel 86,75% ogółu środków,
2. Działanie II – wsparcie dla krajowej i międzynarodowej współpracy; przeznaczono na ten cel 10,00% ogółu środków,
3. Działanie III – budowanie sieci wszystkich obszarów wiejskich w Unii zarówno będących beneficjentami programu LEADER+, jak i nie objętych programem oraz wszystkich aktorów działających na rzecz ich rozwoju; przeznaczono na ten cel 1,36% ogółu środków.

Na pomoc techniczną przeznaczono 1,89% całości środków.

Beneficjenci programu LEADER+
Pierwszymi beneficjentami pomocy udzielanej w ramach programu LEADER+ są Lokalne Grupy Działania. Jednym z podstawowych warunków pozyskania przez nie środków jest przygotowanie zintegrowanych strategii rozwoju danego terytorium. Powinny być one budowane w sposób oddolny, partycypacyjny i mieć innowacyjny charakter.

Opracowująca strategię Lokalna Grupa Działania zobowiązana jest do wyboru co najmniej jednego z czterech tematów priorytetowych podanych w Wytycznych. Przyjmuje ona wnioski - zgłaszane przez organizacje pozarządowe, samorządy, przedsiębiorców i inne jednostki ze swojego terenu- o wsparcie projektów zgodnych z zaplanowaną strategią. Inicjatywy projektów do realizacji może też podejmować samo partnerstwo – LGD.

W programie LEADER+ przeciętna Lokalna Grupa Działania w krajach „UE15“ obejmuje obszar 1600 km kw. zamieszkany przez 54 tys. osób.

Łączne środki programu LEADER+ w „starych” krajach UE sięgają ponad 5 mld euro, z czego wsparcie ze środków europejskich wynosi 2 105,1 mln euro. Resztę stanowią środki krajowe publiczne i prywatne uzupełniające, w różnej wysokości środki unijne. Na przykład w Szwecji Lokalne Grupy Działania otrzymały średnio 8,4 mln na 1 LGD, a w Luksemburgu tylko 1,4 mln euro na 1 LGD.

W krajach „15” w Inicjatywie Wspólnotowej LEADER+ funkcjonują 892 Lokalne Grupy Działania w ramach 73 programów. W dziewięciu krajach są to programy przygotowywane i obsługiwane przez władze krajowe, a w sześciu przez władze regionalne.

Niektóre „nowe” kraje Unii Europejskiej także realizują działania programu LEADER+ w ramach Funduszy Strukturalnych. Są to: Węgry, Litwa, Łotwa, Estonia, Czechy i Polska. Cypr realizuje program w bardzo małym zakresie. Nie realizują programu w żadnej postaci - Malta, Słowenia i Słowacja.

Bogate i nowatorskie doświadczenia programu LEADER w większości krajów UE zostały bardzo wysoko ocenione. Powszechne jest dziś stanowisko, że podejście typu LEADER to najbardziej skuteczna metoda rewitalizacji i rozwoju obszarów wiejskich.

Czym charakteryzuje się inicjatywa LEADER?
Program LEADER+, podobnie jak wcześniej LEADER I i LEADER II, charakteryzuje siedem cech, które nie stanowią konstrukcji teoretycznej, lecz zostały zdefiniowane w wyniku analizy najlepszych doświadczeń wdrażania Inicjatywy LEADER. Owych siedem cech nadaje programowi LEADER specyficzny charakter.
Inicjatywa LEADER polega na angażowaniu partnerów do takiego formułowania programu rozwoju społeczności lokalnej, który uwzględnienia specyfikę danego obszaru, jego mieszkańców, historii i tradycji. Jej cechą jest oddolne podejście, czyli takie podejmowanie decyzji na szczeblu lokalnym, w które angażuje się cała wspólnota, środowiska społeczne i gospodarcze, instytucje publiczne. Inicjatywę wyróżnia również podejście partnerskie, czyli takie, w którym nad formułowaniem strategii i planu działań oraz zarządzaniem oraz wdrażaniem zaplanowanych rozwiązań pracują lokalni partnerzy. Efekty inicjatywy powinny się cechować innowacyjnością, i mogą dotyczyć np. nowego sposobu promowania lokalnych walorów, nowych i dotąd nie podejmowanych działań, nowego produktu, nowej formy organizacyjnej itd. Kolejną cechą jest podejście zintegrowane, czyli takie, w którym działania są ze sobą powiązane i traktowane jako spójna całość. Może to dotyczyć w szczególności powiązań pomiędzy różnymi grupami uczestników: gospodarczymi, społecznymi, kulturalnymi, ekologicznymi itp. W ich efekcie tworzona jest sieć powiązań i współpracy, która ma na celu wymianę informacji o programach rozwoju obszarów wiejskich oraz upowszechnianie innowacji w większej skali. Działania te są finansowane i zarządzane lokalnie, przez Lokalne Grupy Działania odpowiedzialne za podejmowanie decyzji ramach programu rozwoju.

LEADER jako metoda strategicznego podejścia do rozwoju obszarów wiejskich
Pożądane zmiany w społeczności lokalnej mogą dopiero wtedy następować, kiedy mieszkańcy biorą udział w podejmowaniu decyzji, kiedy sami angażują się w realizację swoich zamierzeń i stają się uczestnikami życia publicznego. Trudno jednak robić to w pojedynkę - skuteczne naciski są zdolne wywierać jedynie grupy obywateli. Zorganizowane grupy, stowarzyszenia, kluby itp. mają większą siłę oddziaływania, mają sprecyzowane cele działania, reprezentują potencjał, z który trzeba się liczyć. Są ważnymi partnerami lokalnego dialogu. Tym większe ich oddziaływanie, im lepiej potrafią współpracować ze sobą, tworzyć wspólne programy, w których każde ze środowisk może lepiej realizować swoje cele, a zarazem wszystkie mogą włączyć się do realizacji wspólnych celów, ważnych dla całej społeczności.

Odkąd wprowadzono inicjatywę LEADER w 1991 roku, miała ona na celu wypracowanie metody włączania lokalnych partnerów w działania dla przyszłości obszarów wiejskich w Unii Europejskiej. Podejście stosowane w inicjatywie LEADER objęło w Europie znacznie szerszy krąg niż grono jego bezpośrednich beneficjentów, inspirując niekiedy powstawanie krajowych i regionalnych polityk dzięki swej właściwości do generowania potencjału poprzez nowe partnerstwo i nowe działania - uważa Franz Fischler, członek Komisji Europejskiej ds. rolnictwa i rozwoju wsi.

Inicjatywa LEADER+ wspomaga wdrażanie nowoczesnych strategii rozwoju terenów wiejskich. Jej cechą jest to, że ma ona charakter eskperymentalny z punktu widzenia polityk wspólnotowych. Oznacza to, że w wyniku realizacji inicjatywy wspólnotowej w różnych miejscach i uwarunkowaniach pojawiają się nowatorskie metody, sposoby rozwiązywania problemów i to one właśnie mogą w przyszłości wpływać na politykę, jaką prowadzi Unia Europejska w danej dziedzinie.

Aby skorzystać ze środków LEADER+, lokalna grupa działania - sformalizowane ciało odpowiedzialne za realizację konkretnego projektu - winna przedłożyć strategię dotyczącą jednego z tematów :

  1. wykorzystanie nowych sposobów i nowych technologii, aby produkty i usługi stały się bardziej konkurencyjne,
  2. poprawa jakości życia na obszarach wiejskich; ten temat jest skoncentrowany na innowacjach związanych z dostępem do usług,
  3. promocja lokalnych produktów, w szczególności wspieranie wspólnych działań; poprawa dostępu do rynku dla małych podmiotów produkcyjnych,
  4. waloryzacja zasobów naturalnych i kulturalnych,
  5. tworzenie i przyciąganie nowych podmiotów lokalnych i przedsiębiorstw,
  6. projekty dla młodzieży lub kobiet.

Zasoby obszaru wiejskiego, na którym może być stosowana metoda LEADER, obejmują: zasoby materialne, zasoby ludzkie, gospodarkę i miejsca pracy, umiejętności i kompetencje, kulturę i tożsamość, zarządzanie i demokrację, wizerunek, relacje zewnętrzne.
Przeanalizowanie tych zasobów i najważniejszych dla lokalnej społeczności wyzwań pozwala na wypracowanie strategii, specyficznej dla tego obszaru.

Dzięki bliskim związkom z obszarem i odpowiednią reprezentatywnością różnych środowisk, Lokalna Grupa Działania zajmuje się wdrażaniem takiej strategii. Granice obszaru, na którym ma być wdrożony projekt, niekoniecznie opierają się na podziale administracyjnym, lecz raczej na jednorodności obszaru wiejskiego i możliwości zarządzania projektem. Skala wielkości jest określana jako obszar zamieszkiwany przez 10 000 do 100 000 mieszkańców.